1a 
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Zeolitler,
sulu alumino-silika mineralleridir. Dünyada
Zeolitlerin sekiz tanesi ticari önem tasimaktadir.
Tanimi ve Genel Bilgiler
Yapilari bal petegi veya kafese benzeyen,
degisebilir katyonlar ve su ihtiva eden, 2 - 12 Ao
boyutlarinda milyonlarca kanal ve bosluklardan
ibarettir. Katyonlar zayif bagla bagli olduklari
için zeolitler iyonlarini kolaylikla
degistirebilirler. Gözeneklerdeki su molekülleri,
isitildiginda zeolitik yapiyi kolaylikla terk
ederler veya tekrar adsorblanabilirler.
Zeolitin yapi birimi AlO4 veya SiO4 dörtlüsüdür.
Son 200 yilda 50 tip dogal zeolit ve 200'den fazla
sentetik zeolit tanimlanmistir.
Dünyada
Zeolitlerin sekiz tanesi ticari önem tasimaktadir.
Bunlar; Klinoptilolit, Çabasite, Analsim, Eriyonit,
Ferrierit, Hoylandit, Laumontit, Mordenit, and
Fillipsit'dir
Klinoptilolit, dünyada yaygin olarak bulunmasi,
genis uygulama alani olmasi, ekonomik olarak
isletilebilirligi, homojenligi gibi yönleri ile
dogal Zeolitlerin en önemli mineral gruplarindan
birisidir.
Türkiye'de de Klinoptilolit minerali, rezervi ,
olusumu, homojenligi ve yüksek mineral kalitesi ile
önem tasimaktadir.
Zeolitlerin önemli
özellikleri:
*
Katyon degisim özellikleri çok iyidir. Bu yönleri
ile tarimda toprak düzenleyici olarak, su, gaz, v.b.
kirlilik aritiminda agir metal iyonlarinin
giderilmesinde yaygin olarak kullanilmaktadirlar.
*
Zeolitler, gözenekleri bal petegine benzeyen mikro
gözenekli malzemelerdir. Bazi maddeler bu gözenekler
içine girebilir, bazilari giremez.Bu özellik
zeolitlerin seçimli adsorbsiyon, moleküler elek ve
katalitik kullanim alanlari gibi uygulamalarda
degerlendirilmesini saglar.
* Su
adsorbsiyon kapasiteleri yüksektir, bu yönleriyle
tarim ve diger uygulamalarda sudan yararlanma
etkinligini artirmaya yardim ederler.
*
Adsorbsiyon özellikleri degiskendir ve böylelikle
katalitik amaçli kullanilabilirler.
* Bazi radyoaktif maddeleri
adsorblayabilirler, bu özellikleri ile radyoaktif
yalitim veya diger çevresel radyoaktif aritim
uygulamalarinda kullanilirlar.
* Çok genis
bir yüzey alanina sahiptirler, kirlilik aritim
uygulamalarinda bulasan ve diger maddelerin
giderilmesinde basarili bir sekilde kullanilirlar.
*
Hayvan yemi katkisi uygulamalari için iyi bir pellet
baglayici ve keklesmeyi önleyici ajan olarak
kullanilirlar.
* Zeolitler,
bazi mikotoksinleri baglayabilme özelligine
sahiptirler ve bu yönleriyle yem ve gidalarda toksin
baglayici olarak kullanilirlar.
* Aktive-modifiye
olarak antibakteriyel, antimikrobiyal v.b. bir çok
alanda kullanilirlar.
* Nem ve
koku adsorbsiyonu özellikleri ile zeolitler evsel ve
diger uygulama alanlari için degerlendirilirler.
Zeolitler çok iyi bir amonyum adsorbent malzeme
olarak bilinirler. Ahirlar, evcil hayvan altligi
gibi ortamlarda amonyumun giderilmesi için
kullanilirlar.
*
Bazi kil minerallerinden farkli olarak suda
çözünmezler, Uygulandiklari ortamda uzun süre
kullanilabilirler.
* Su
aritimi gibi bir çok uygulamada, kolaylikla geri
kazanilabilirler ve defalarca kullanilabilirler.
*
Isil dayanimlari oldukça iyidir, böylelikle yüksek
sicaklik sartlarinda kullanilabilirler.
Zeolit Diger Kullanim Alanlari
TARIM
Zeolitli tüfler gübrelerin kötü kokusunu
giderilmesi, içerigini kontrol edilmesi ve asit
volkanik topraklarin pH'inin yükseltilmesi amaciyla
uzun yillardir kullanilmaktadir. Gübreleme ve Toprak
Hazirlanmasi Dogal zeolitler yüksek iyon degistirme
ve su tutma özellikleri nedeniyle topragin tarim
için hazirlanmasinda, çogunlukla kil bakimindan
fakir topraklarda yaygin biçimde kullanilmaktadir.
Ayrica yüksek anomyum seçiciligi nedeniyle gübre
hazirlanmasinda tasiyici olarak klinoptilolit
kullanilmasiyla amonyumun bitkiler tarafindan daha
etkin kullanilmasi ve gübre tasarrufu saglanmaktadir.
Klinoptilolit nem fazlasini adsorbladigi için
gübrelerde depolama sirasinda olusan pisme ve
sertlesmeyi de önlemektedir. Ayrica fazla sulama
nedeniyle olusan mantari hastaliklarin da önüne
geçtigi belirlenmistir.
Toprak Kirliliginin Kontrolü
Dogal zeolitlerin katyon seçme ve degistirme
özelliklerinden sadece besleyici iyonlarin bitkiye
aktarilmasinda faydalanilmayip, ayni zamanda besin
zincirlerinde Pb-Cd-Zn-Cu
(kursun,kadmiyum,çinko,bakir) gibi istenmeyen bazi
agir metal katyonlarinin tutulmasinda da
yararlanilabilir. Bu alanda kullanilan
klinoptilolitin radyoaktif kirlenmenin söz konusu
oldugu topraklara ilave edilmesi ile bitki
tarafindan alinan Sr90 miktarinin büyük ölçüde
azaldigi da saptanmistir.
Tarimsal mücadele
Dogal zeolitlerden iyon degistirme ve adsorplama
kapasitelerinin yüksekliginden dolayi tarimsal
mücadele ve ilaç tasiyici olarak yaralanilmaktadir.
Çim Saha ve Alan Uygulamalari
Zeolitler yeni çim sahalar olusturulurken
veya mevcut çim sahalarin islahinda basari ile
kullanilmaktadir. Çim sahalar olusturulurken
topragin havalandirilmasi asamasinda çimin
köklerinin bulunacagi derinlige maksimum miktarda
zeolit karistirilir. Mevcut çim sahalarda ise daha
ince tanecikli zeolit yüzeyden uygulanir. Uygulanan
bu zeolit çimlerin köklerinde biriktikçe topraga
ilave edilen besi maddelerinin daha etken
kullanimini saglamaya baslar.Topraktaki azot ve
potasyumun suyla yikanarak uzaklastirilmasi azalir
ve topraktaki suyun çimin kök bölgesinde birikmesi
ve besi maddelerinin kontrollü salinimi saglanir.
Zeolit kullanilarak ve kullanilmadan hazirlanan çim
sahalarda yapilan incelemelerde, zeolit içeren
sahalarda çimin köklerinin 7-14 cm derinlikte, çok
kuvvetli ve pek çok besleme kökü içerecek sekilde
gelistigi; buna karsilik zeolit içermeyen
sahalardaki çimlerin köklerinin 1.5-5 cm derinlikte,
oldukça zayif ve yetersiz sayida besleme kökü
içerecek sekilde gelistigi belirlenmistir. Zeolit
kullanimi özellikle egimli yamaçlarin
çimlendirilmesinde daha da yararli olmaktadir. Zira;
zeolitin kullanilmadigi durumlarda, kullanilan
gübre, sulama ve yagmur sulariyla yikanarak yamacin
yüksek bölümlerinden alçak bölümlerine
tasinabilmektedir. Bunun sonucu olarak yamacin
yüksek bölümleri kötü bir biçimde çimlenmis
gözükürken alçak bölümleri daha yesil ve saglikli
çimlerle kaplanmis bir görüntü vermektedir. Kötü
toprak yapisi, topragin zamanla sikismasi, toprakta
yeterli havalanma ve buharlasma olmamasi, topragin
istenildigi gibi su tutmamasi gibi nedenler basarili
bir çimlendirme yapamamanin baslica nedenleridir.
Çim sahalardan giderek artan üstün özellikler
beklendiginden, çimlendirilecek topragin uygun hale
getirilmesi de giderek önem kazanmaktadir. Yapilmasi
gereken, topragin fiziksel özelliklerini
degistirerek, çimin suya ve besin maddelerine daha
iyi ve düzenli ulasimini ve topragin daha iyi ve
sürekli havalanmasini saglayarak, çimin daha güçlü
ve saglikli kökler olusturarak daha iyi görünümlü
hale getirilmesidir. Bu hususlarin dengeli bir
biçimde gerçeklestirilmesi ile çimlerin bakim onarim
ve buna bagli olarak isçilik ve madde kullanim
maliyetleri düsürülebilecektir.Zira bu durumda daha
az su ve gübreye ihtiyaç duyulacaktir.
ZEOLİT:
Gübrenin degerini arttirir
Verimi arttirir
Bitkilerin kullanacagi besinleri korur
Uzun vadede toprak kalitesini arttirir
Özellikle kumsal topraklardaki besin ve su kaybini azaltir
Gaz adsorbsiyonu: Gaz moleküllerini seçici olarak adsorbe eder.
Su adsorbsiyonu/desorbsiyonu:
Zeolit matrisinde herhangi bir fiziksel veya kimyasal islem olmaksizin su absorbsiyonunun tersini yapabilir.
Katyon degisimi:
Katyon selektivitesi (seçiciligi) esasina dayali olarak katyonu diger katyonlarla degistirebilir.
Yüksek KDK, Zeolit'i, bitkilerden degerli besini (Amonyum, Potasyum, Magnezyum, Kalsiyum ve diger eser elementler) tutup yavasça birakmasi ile özellikle degerli kilar. Topragin katyon degisim kapasitesini artirmasi sonucunda gübre ihtiyacini azaltir. Gübreden yararlanmayi arttirmasi ile bitkinin daha dengeli gelismesini saglar. Yagmurlarda kimyasal erozyonu minimuma indirir. |
|
|
|
|
|
|
|
